In Oezbekistan voltrekt zich onder de nieuwe president Shavkat Mirziyoyev een stille perestrojka. De verzuurde banden met de buurlanden worden aangehaald, een voorzichtige liberalisering leidde al tot de vrijlating van politieke gevangenen en op 16 mei werd de Oezbeekse president voor het eerst sinds 16 jaar op het Witte Huis ontvangen. Moskou en Beijing kijken met lede ogen naar de koerswijziging, zegt analist Bob Deen. Want tot op heden gaven zij de toon aan.

mirziyoyev trump foto azerinewsDe Oezbeekse president Mirziyoyev op bezoek bij Trump (foto AzeriNews)

door Bob Deen

In Oezbekistan, een voorheen relatief geisoleerde Centraal-Aziatische republiek op de voormalige zijderoute, voltrekt zich in alle stilte een omwenteling met potentieel grote regionale en geopolitieke gevolgen. Ruim anderhalf jaar na de dood van oud-president Islam Karimov heeft zijn hervormingsgezinde opvolger Shavkat Mirziyoyev een duizelingwekkende transformatie in gang gezet, niet alleen in het binnenland maar vooral in de relatie met de buurlanden en de rest van de wereld. Op 16 mei werd hij zelfs als 'gerespecteerd man' verwelkomd door president Trump tijdens het eerste staatsbezoek van een Oezbeekse president aan de VS in maar liefst 16 jaar.

Onder de laatste elf jaar van Karimovs bewind was zoiets nog ondenkbaar geweest. Oezbekistan had zich steeds meer van de buitenwereld afgesloten. Dat was niet altijd zo geweest. Tot 2005 probeerde Karimov Oezbekistan, de dichtstbevolkte en economisch krachtigste republiek in Centraal-Azië, te positioneren als regionale leider. Hij concurreerde daarmee fel met ambtsgenoot Noersoeltan Nazarbajev in olierijk Kazachstan. Anders dan enkele andere, meer op Rusland geörienteerde Centraal-Aziatische regeringen voerde Oezbekistan een meersporenbeleid in de buitenlandse politiek. Karimov stond zelfs Duitsland en de Verenigde Staten toe militaire bases op zijn grondgebied te vestigen voor het conflict met de Taliban in buurland Afghanistan. Zo ontstond een verwoede geopolitieke slag om het strategisch gelegen Oezbekistan, soms aangeduid als de ‘new Great Game’, een verwijzing naar de wedijver om invloed in de regio tussen het de Britse en Russische rijk in de 19de eeuw.

Een bloedig keerpunt 

Aan die politiek van openheid kwam in 2005 abrupt een einde door een bloedbad in de stad Andijon in de Ferganavallei, een multi-etnische, dichtbevolkte vallei die door de cartografen van de Sovjet-Unie met bizar kronkelende grenzen lukraak is opgedeeld tussen Oezbekistan, Kirgizië en Tadzjikistan. Het grootste deel van de vruchtbare landbouwgrond en natuurlijke hulpbronnen in de vallei, zoals aardolie en gas, vielen ten deel aan Oezbekistan, terwijl Kirgizië en Tadzjikistan de waterrijke bergketens kregen. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 werden deze toevallige lijnen op de kaart pardoes omgezet in zwaarbewaakte grenzen, met vele problemen en schermutselingen tot gevolg. De Ferganavallei is bovendien aanmerkelijk dichtbevolkter, welvarender en traditioneel religieuzer dan de meeste andere regio’s van Oezbekistan. Toen in 2005 in Andijon een aantal mensen de straat opgingen na arrestaties van religieuze en van extremisme verdachte zakenlieden greep Karimov met harde hand in. Enkele honderden demonstranten vonden de dood en anderen vluchtten naar buurland Kirgizië.

Het kwam Oezbekistan op scherpe kritiek te staan van het Westen, waarna Karimov de Amerikaanse militaire basis in Karshi en verschillende mensenrechtenorganisaties het land uit gooide. Oezbekistan ging zich vanaf dat moment meer oriënteren op China en Rusland, partners die het niet zo nauw namen met de mensenrechten en wel graag hielpen om het risico van islamitisch terrorisme te bestrijden. Karimov verhief stabiliteit boven alles en besloot ook zijn grenzen met zijn buurlanden grotendeels te sluiten, niet alleen om de regelmatig terugkerende onrust in zuid-Kirgizië buiten te sluiten, maar ook omdat zijn persoonlijke banden met de andere Centraal-Aziatische presidenten sterk verslechterd waren. De machtige veiligheidsdiensten versterkten hun greep op de toch al niet zeer pluralistische samenleving en een periode van ruim tien jaar stagnatie trad in. De overheid speelt een overheersende rol in de economie en een kleine groep vertrouwelingen van Karimov kreeg alle belangrijke sectoren in handen, waaronder de export van katoen. Een semi-autarkisch systeem ontstond waarbij Oezbekistan zichzelf zoveel mogelijk probeerde te bedruipen via importsubstitutie en valuta-controles. Dat leidde tot lage salarissen en daling van de koopkracht. 

Complexe relatie met Rusland

De relatie tussen Tasjkent en Moskou is er een van wederzijds opportunisme. In tegenstelling tot Kazachstan en Kirgizië trad Oezbekistan niet of slechts kortstondig toe tot door Rusland geleide organisaties zoals de de Euraziatische Unie (EaU) of de Collectieve Veiligheidsorganisatie (CSTO). Als lid van het Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS) kreeg het wel preferentiële toegang tot de Russische (arbeids)markt. Zo’n geschatte anderhalf miljoen Oezbeken werken als arbeidsmigranten in Rusland, vaak in erbarmelijke omstandigheden. Sommigen van hen radicaliseren en vallen in handen van ronselaars uit de Noord-Kaukasus. Karimov haalde na ‘Andijon’ de banden met het Kremlin en de door Rusland en China gedomineerde Shanghai Cooperation Organization aan en stopte zijn flirts met anti-Russische allianties zoals GU(U)AM (een verbond van Georgië, Oekraïne, Armenië en Moldavië), een organisatie die Oekraïne nu juist weer probeert te activeren. De Russische taal heeft geen officiële status in Oezbekistan maar wordt breed onderwezen en vervult vooral in de steden nog steeds de rol van lingua franca. Verschillende Russische universiteiten hebben fililalen geopend in Tasjkent.

Shavkat Mirziyoyev, die in goede Sovjet-traditie in september 2016 voorziter werd van het begrafeniscomité voor Karimov alvorens hij het waarnemend presidentschap opeiste, liet er weinig twijfel over bestaan dat hij de speciale band met Rusland wilde voortzetten. Zijn eerste staatsbezoeken waren aan Turkmenistan en Kazachstan, maar daarna ging hij meteen naar Moskou. En de belangstelling is wederzijds: Poetin kwam enkele dagen na Karimov’s dood hoogstpersoonlijk eer betuigen bij diens graf en Rusland hecht eraan om Centraal-Azië zoveel mogelijk in de Russische invloedssfeer te houden. De recente politiek van openheid naar het Westen zal op korte termijn waarschijnlijk niet leiden tot een verlies van Russsische invloed.

Met of zonder Rusland?

Maar Mirziyoyev heeft bredere regionale ambities. Kort na zijn aantreden kondigde hij aan dat regionale samenwerking in Centraal-Azië een nieuwe prioriteit voor Oezbekistan was. En hij voegde de daad bij het woord: in een paar maanden bezocht hij de hoofdsteden van alle buurlanden, knoopte persoonlijke banden aan met zijn ambtsgenoten, en zette een proces van normalisatie van bilaterale relaties in gang dat verregaande gevolgen zou kunnen hebben voor de onderling slecht geïntegreerde regio.

En dat is hard nodig. Tot voor kort waren veel van de Centraal-Aziatische staten beter bevriend met Moskou en Peking dan met elkaar. De presidenten van Kazachstan en Kirgizië kregen slaande ruzie rondom de Kirgizische presidentsverkiezingen en sloten zelfs tijdelijk de grens voor elkaars goederen, ondanks hun gemeenschappelijke lidmaatschap van de Euraziatische douane-unie. Karimov had eerder zelfs zijn ambtsgenoot Rakhmon gedreigd met militair ingrijpen als Tadzjikistan de bouw van de controversiële Rogun-stuwdam zou voortzetten; Mirziyoyev verblufte op staatsbezoek in de Tadzjiekse hoofdstad Doesjanbe iedereen door doodleuk voor te stellen dat Oezbekistan nu zelfs in de dam zou kunnen investeren. De grenzen van Oezbekistan met Kirgizië en Tadzjikistan waren jarenlang erg moeilijk te passeren en daarom was de handel over de oude zijderoute onnatuurlijk laag; Mirziyoyev heeft ze geopend en heeft zijn regering opgedragen vaart te maken met de demarcatie van betwiste stukken grens. Het tempo van normalisatie is duizelingwekkend.

centraal aziatische top in astana op 15 maartCentraal-Aziatische top zonder Rusland en China, op 15 maart in Astana (foto Oezbeekse presidentiële administratie)

De klap op de vuurpijl kwam toen op Oezbeeks initiatief vier van de vijf Centraal-Aziatische leiders op 15 maart bijeen kwamen in Astana voor een regionale top. De Turkmeense president Berdymuhammedov liet verstek gaan maar was vertegenwoordigd door de voorzitter van het parlement. De grote afwezigen waren Rusland en China, beide gewend aan een dominante rol in de regio binnen de Shanghai Co-operation Organization (SCO). Nazarbajev zei in zijn slotverklaring dat de Centraal-Aziatische landen moeten streven naar verdergaande samenwerking zonder inmenging van ‘derde landen’. Dat leidde tot opgetrokken wenkbrauwen in Moskou en Beying. Het is dan ook uiterst opmerkelijk in een gebied waar Kirgizië en Kazachstan lid zijn van de door Rusland geleide Euraziatische Unie en Tadzjikistan een lidmaatschap overweegt. Elke handdruk van een Centraal-Aziatische leider in het Kremlin wordt hier traditioneel breed uitgemeten in de staatsmedia en huishoudens teren zwaar op het geld dat arbeidsmigranten uit Rusland terugsturen.

Vlucht naar voren

Mirziyoyev, ruim 13 jaar premier onder Karimov, begrijpt als geen ander dat Oezbekistan zijn buurlanden nodig heeft om duurzame economische groei te bewerkstelligen. De snel groeiende bevolking van Oezbekistan is overwegend jong en arm; westerse analisten schatten in dat de regering honderdduizenden banen per jaar moet scheppen om potentieel ontwrichtende jeugdwerkloosheid te voorkomen. De binnenlandse Oezbeekse afzetmarkt kan dat alleen niet leveren en het land heeft dringend behoefte aan nieuwe investeerders, technologie en markten. Kortom, conflicten met de buren en misplaatste pogingen tot autarkie kosten Oezbekistan meer dan het kan missen.

Het lijkt erop dat Mirziyoyev uit noodzaak de vlucht naar voren gekozen heeft. Het opheffen van de valuta-controles op de kunstmatig overeind gehouden Oezbeekse sum leidde tot een devaluatie van meer dan 50% maar vaagde wel in één keer de door Oezbeken gehate zwarte valutahandelaren weg uit de bazaars. Het openen van de grenzen zal tot op heden beschermde Oezbeekse bedrijven onder druk zetten maar creëert ook een afzetmarkt voor Oezbeekse (landbouw)goederen en arbeidsmigranten, die zelfs in zuid-Kirgizië meer kunnen verdienen dan in hun thuisland. Een nieuwe nadruk op openheid, vrijheid van meningsuiting en het ter verantwoording roepen van ambtenaren brengt risico’s voor de regering met zich mee, maar vormt ook een uitlaatklep voor voorheen onderdrukte energie en creativiteit.

mirziyoyev en poetin in 2017Mirziyoyev op staatsbezoek in het Kremlin in 2017

De woorden novaja glasnost (nieuwe openheid) en perestrojka doen voorzichtig de ronde in de theehuizen van Tasjkent, waar de hervormingen voorlopig breed gedragen worden, maar de kosten nog niet zichtbaar zijn en iedereen zich afvraagt of er ook écht meer pluralisme toegestaan zal worden. Er zijn voorafgaand aan het staatsbezoek aan de VS prominente politieke gevangenen vrijgelaten, maar mensenrechtenorganisaties geven aan dat er bijvoorbeeld wat persvrijheid betreft nog een lange weg te gaan is. Hoe het Oezbeekse experiment van de actieve nieuwe president zal uitpakken is voorlopig ongewis. De vraag is of hem hetzelfde lot beschoren zal zijn als de Sovjet-leider die eind jaren ’80 een andere gestagneerde staat probeerde te hervormen. Dat leidde destijds tot het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en de onafhankelijkheid van Oezbekistan.