Na het einde van het communisme dacht de liberale intelligentsia in Rusland dat de sovjet-mens vanzelf zou verdwijnen. Maar volgens de socioloog Lev Gudkov, directeur van het gezaghebbende opinieonderzoeksinstituut Levada Centrum in Moskou, gebeurde dat niet. Een eeuw hardship en de herleving van het autoritarisme onder Poetin hebben laten zien dat hij springlevend is, ook onder jongeren.


tweedewereldoorlogmonumentDe sovjet-mens is alive and kicking, zegt socioloog Lev Gudkov

door Lev Gudkov

Een van de manieren om een verklaring te vinden voor de wijdverbreide apolitieke houding van Russen is de ‘sovjet-mens’ onder de loep te nemen. Dit bijzondere antropologische menstype is al jarenlang onderwerp van sociologisch onderzoek van het Levada Centrum. Het onderzoek ‘De gewone sovjet-mens’ werd eind 1988 tijdens de perestrojka opgezet door de socioloog Joeri Levada [oprichter van opinieonderzoeksbureau Levada Centrum]. Het doel was het uitsterven van de gewone sovjet-mens beschrijven.

Dit menstype werd geboren in het totalitaire regime dat ontstond eind jaren ’20 van de vorige eeuw. Net als andere totalitaire regimes kondigde de sovjet-macht de geboorte aan van een nieuwe orde die een definitieve breuk moest zijn met het vervloekte verleden. Het legde zichzelf de taak op de mens van de toekomst te scheppen. Die toekomst beloofde een unieke communistische maatschappij, die vrij was van alle defecten van eerdere maatschappijvormen. Wij zijn niet geïnteresseerd in de vraag hoe deze mens in slogans of afbeeldingen werd voorgesteld, maar hoe het hem verging in het echte leven.

Leven in chaotische tijden

Genetisch hoort de sovjet-mens thuis in een samenleving die gekenmerkt wordt door grote onrust. Na zuiveringen, collectivisatie van de landbouw, oorlog, massaonderdrukking en een acute ideologische crisis na Stalins dood te hebben overleefd, was hij toen de periode van de ‘stagnatie’ onder Politburoleider Leonid Brezjnev aanbrak inmiddels op gevorderde leeftijd.

Na de ontelbare pogingen om het socialisme te hervormen de kluts kwijt geraakt, heeft de sovjet-mens de restanten van het communistische geloof ingeruild voor een archaïsch nationalisme en een uitheemse orthodoxie, die eerder magisch is dan evangelisch. Chronische tekorten, leven in armoede, verveling afgewisseld met existentiële angst voor zijn leven of dat van zijn naasten, leidden ertoe dat hij zich vooral bekommerde om fysieke overleving.

Al eind jaren ’60 verloor de sovjet-mens als het voorbeeld van de echte communist zijn aantrekkingskracht op de jeugd. Zijn romantisch, idealistisch aura is in rook opgegaan. Vanuit sociologisch perspectief betekende dit dat er een einde zou moeten komen aan de reproductie van dit ideaaltype. Volgens Joeri Levada zou de naderende crash van het communistische systeem dan ook gepaard gaan met het verdwijnen van dit menstype. De laatste jaren van de Sovjet-Unie werden gekenmerkt door interne conflicten en een opeenstapeling van fundamenteel onoplosbare problemen, die het einde van het communisme en het uiteenvallen van het systeem versnelden. De Sovjet-Unie stortte in.

Aanvankelijk leefde de hoop dat de jonge generatie een doorslaggevende factor zou zijn bij de ontwikkeling van de Russische democratie. Deze generatie is immers vrij van armoede en angst, opgelegd egalitarisme en de planeconomie opgegroeid en oriënteerde zich op westerse modellen zoals de rechtsstaat, de markteconomie en vrij ondernemerschap. In de eerste jaren werd deze hypothese ook bevestigd in grootschalige sociologische onderzoeken.

Maar latere metingen van de publieke opinie (in 1994, 1997, 2003, 2008, 2012) wijzen uit dat het sovjet-menstype helemaal niet verdwenen is. Het type trad iets minder geprononceerd naar voren tegen de achtergrond van relatieve welvaart, inkomensgroei, een zekere vrijheid van openbaar debat, het ontbreken van militaire en patriottische acties en campagnes tegen interne en externe vijanden. De sovjet-mens floreerde immers in tijden van economische, politieke en sociale crises. Maar nu het autoritarisme en de beknotting van het politiek pluralisme toenemen, begint dit menstype weer op te duiken.

In de 25 jaar na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie werd een hele generatie vervangen door jonge mensen,  die de sovjet-macht niet hebben meegemaakt. Toch blijken zij in hun levenshouding niet zoveel van de generatie van hun ouders of grootouders te verschillen. We hebben het hier dan niet om hun verlangens of gedrag, maar om hun verhouding ten opzichte van de sociale instituties. Hoe voegen zij zich naar de bestaande kaders en aanvaarden en volgen ze de regels die daar gehanteerd worden?

De belangrijkste mechanismen die dit menstype in stand houden liggen in de continuering van de fundamentele instituties van het totalitaire regime. Dat is de verticale macht, die niet gecontroleerd wordt door de samenleving en bestaat uit de presidentiële administratie, de politieke politie, massamobilisatie, een dienstplichtigenleger, strafkampen, gecastreerde of gecontroleerde verkiezingen, gebrek aan zelfbeschikking, een pseudoparlement en tot slot openbaar onderwijs dat vrijwel onveranderd is sinds de sovjet-periode en de oude normen van de sovjet-mens reproduceert.

Lees meer